1. خانه
  2. /
  3. بخش‌ها
  4. /
  5. نهج البلاغه
  6. /
  7. آیا واقعا امام علی(ع) زن را تحقیر می کرده!؟

آیا واقعا امام علی(ع) زن را تحقیر می کرده!؟

 برای تحقیق و بررسی این مطلب و رسیدن به پاسخ صحیح بهترین راه مراجعه به نهج البلاغه است که اولا معلوم شود که آیا این نسبت حقیقت دارد که امام(ع) زن را مورد تحقیر قرار می‌داده یا اینکه این نسبت غیر صحیح و افتراء است؟ و ثانیا در صورتی که این نسبت صحیح باشد و او واقعا زن را تحقیر می کرده این سؤال مطرح می‌شود که آیا این رای و نظر او ناشی از برداشت و استنباط او از اسلام و مستند به فتوای فقهی او بوده یا اینکه این رای و نظر ناشی از سلیقه شخصی او بوده؟ و ثالثا در هر دو صورت خواه این امر یک نظر شخصی بوده یا یک فتوای فقهی، این نظر و این فتوی قابل نقد و مناقشه هست یا خیر قابل بحث و مناقشه نیست؟ و بدون بحث و تردید باید پذیرفته و به آن عمل شود.؟

 

در چند جای نهج البلاغه بیاناتی از امام(ع) در باره زن آمده که نقل و مورد بررسی قرار می‌گیرد:

۱- در خطبه ۸۰ که بر حسب عنوان خطبه، بعد از فراغ از جنگ جمل و برای نکوهش زن بیان شده، می‌فرماید:

مَعاشِرَ النَّاس إِنَّ النَّساءَ نَواقِصُ الإِيمانِ، نَواقِصُ الحُظوظِ، نَواقِصُ العُقولِ فَأَمَّا نُقصانُ إِيمانِهِنَّ فَقُعودُهُنَّ عَنِ الصَّلاةِ وَالصَّيامِ في أَيَّامِ حَيْضِهِنَّ وَ أَمَّا نُقصانُ عُقولِهِنَّ َفشَهادَةُ امْرَأَتَينِ كَشَهادَةِ الرَّجُلِ الواحِد وَ أَمَّا نُقصانُ حُظوظِهِنَّ فَمَوارِيثُهُن عَلَى الانصافِ مِنْ مَواريثِ الرِّجالِ فَاتَّقوا شِرارَ النِّساءِ وَ كُونوا مِنْ خيارِهِنَّ عَلَى حَذَر وَ لاتُطيعوهُنَّ في المَعروفِ حَتَّى لايَطْمَعنَ في المُنكَر. اى مردم، همانا زن‏ها ناقص ايمان،ناقص بهره و ناقص عقل‏اند اما نقصان ايمان آن‏ها به اين است كه در ايام حيض از نماز و روزه خوددارى مى‏كنند و اما نقصان عقل آن‏ها به اين دليل است كه شهادت دو زن به منزله شهادت يك مرد است و اما نقصان بهره آن‏ها به اين دليل است كه ارثشان نصف ارث مردان است پس، از زنان شرور احتياط كنيد و از اخيار آن‏ها برحذر باشيد. كار خوب را به عنوان اطاعت از آن‏ها انجام ندهيد تا در كارهاىِ منكر انتظار اطاعت نداشته باشند.

به طوری که در عنوان خطبه که ظاهرا از خود سید رضی باشد آمده و در مصادر آن، هم نقل شده این خطبه بعد از فراغ از جنگ جمل بیان شده که عایشه در آن نقش محوری داشته. جنگی که اولین جنگ داخلی بین مسلمین بوده و در هر دو طرف هم، تعدادی از اصحاب پیغمبر حضور داشته و تعدادی از آنها و سایرین در آن کشته شده اند. یعنی اولین و بزرگترین فتنه در جهان اسلام بوده و خسارت‌های جانی و معنوی بسیار و جبران ناپذیری به بار آورده است. بنا بر این طبیعی است که امام(ع) با لحن تند و گزنده‌ای نسبت به موقعیت و جایگاه زن در جامعه بپردازد که بوی تحقیر از آن استشمام شود. بنا براین اگر کلام دیگری که رایحه تحقیر نسبت به زن داشته باشد از آن حضرت نقل نشده باشد این بیانات به دلیل اینکه در شرائط خاصی بیان شده قابل اغماض و توجیه است.

آنچه از این خطبه استفاده می‌شود این است که پاسخ سؤال اول تا حدودی مثبت است. یعنی امام (ع) موقعیت و جایگاه زن در جامعه را در سطح پائین‌تری از مرد قرار داده که اگر در آن زمان تحقیر به حساب نمی‌آمده در عصر حاضر تحقیر دانسته می‌شود. پاسخ سؤال دوم نیز مثبت است یعنی امام(ع) این نظر خود را از احکام اسلام در باره زن استخراج نموده که ارث و اعتبار شهادت او نصف مرد و عبادت او کمتر از عبادت مرد است. و چون امام(ع) مستند و دلیل خود برای این نظر را به صراحت بیان کرده پاسخ سؤال سوم که آیا این نظر یا فتوای او قابل نقد و مناقشه هست یا نیست، بستگی به این دارد که ادله او را تمام یا قابل مناقشه بدانیم. که در این باره ممکن است گفته شود که هیچ کدام از این نقیصه‌ها ناشی از اختیار و عمل خود زن نیست که به خاطر آنها سزاوار تحقیر باشد. بلکه احکامی است که بر او تحمیل شده و اگر ارث و شهادت او به اندازه ارث و شهادت مرد به حساب آمده بود و نماز و روزه در ایام حیض هم بر او واجب شده بود در این جهات کمتر از مرد نبود بلکه با او مساوی بود. مگر اینکه گفته شود این احکامِ مخصوصِ به زن دلیل بر این است که او کمتر از مرد است. و اگر کمتر از مرد نبود دلیلی نداشت که این احکام در باره او وضع شود.

ولی دلیل عمده این تفاوت اشتغال زن به امور خانه داری و بچه داری است که از تجربه و آموزش در مسائل اجتماعی و سیاسی و نظامی باز می‌ماند و این خصوصیات بر حسب تغییر شرائط زمانی و مکانی قابل تغییر است. و در نتیجه می‌توان گفت این موقعیت زن اختصاص به شرائط آن زمان داشته که در عصر حاضر به آن درجه وجود ندارد.

البته در جمله آخر که فرموده: وقتی کار خوب انجام می دهید آن را به عنوان عمل کردن به رای آنها انجام ندهید تا در کارهای ناروا از شما انتظار نداشته باشند که به نظر آنها ترتیب اثر بدهید، تقریبا صریح در تحمیق و سرکوب و تحقیر زن است و در هیچ شرائطی قابل قبول نیست. ممکن است این جمله جزء کلام امام (ع) نبوده و بعدا به آن اضافه شده باشد. جمله معروف “شاوروهن و خالفوهن” با زن‌ها مشورت کنید و بر خلاف نظر آنها عمل کنید. نیز از همین قبیل است که صدور آن از جانب امامان بسیار بعید به نظر می‌رسد.

۲- در خطبه ۱۳ که آن هم بعد از جنگ جمل بیان شده در مقام توبیخ اهل بصره به آنها می‌گوید: ُ”کنتُم جُند المَرأَةِ وَ أَتباعَ البَهيمَةِ” شما سپاه زن بودید و پیروان شتر. که صرف سپاه زن بودن را یک نقیصه قابل توبیخ به حساب آورده که زن را قابل چنین موقعیت و اطاعتی نمی‌دانسته و بوی تحقیر از آن استشمام می‌شود.

۳- در اواخر وصیت به امام حسن(ع) که به شماره ۳۱ نامه‌ها در نهج البلاغه آمده می‌فرماید: وَ إیّاک و مُشاوَرَةَ النِّساءِ، فَإِنَّ رَأْيَهُنَّ إِلى أَفْنٍ، وَ عَزْمَهُنَّ إِلى وَهْنٍ،وَ اكْفُف عَلَيْهِنَّ مِنْ أَبْصارِهِنَّ بِحِجابِكَ إِيّاهُنَّ فَإِنَّ شِدَّةَ الْحِجابِ أَبْقى عَلَيْهِنَّ وَ لَيْسَ خُرُوجُهُنَّ بِأَشَدَّ مِنْ إِدْخالِكَ مَنْ لا يُوثَقُ بِهِ عَلَيْهِنَّ وَ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ لايَعْرِفْنَ غَيْرَكَ فَافْعَل و َلا تُمَلِّكِ الْمَرْأَةَ مِنْ أَمْرِها ما جاوَزَ نَفْسَها، فَإِنَّ الْمَرْأَةَ رَيْحانَةٌ و َلَيْسَتْ ِبقَهْرَمانَةٍ، وَ لا تَعْدُ بِكَرامَتِها نَفْسَها، وَ لا تُطْمِعْها فِي أَنْ تَشْفَعَ لِغَيْرِها،

و بر حذر باش از مشورت با زن‏ها، چون نظرآنها گرايش به ضعف دارد و تصميم آن‏ها به سستى. و با نگه داشتنِ آن‏ها در حجاب جلوى چشم آن‏ها را بگير، چون شدت حجاب، آن‏ها را بيشتر حفظ مى‏كند و بيرون رفتنشان بدتر از اين نيست كه شخص نامطمئن را بر آن‏ها وارد كنى. واگر توانستى كارى كنى كه غير تو را نشناسند، اقدام كن و زن را بر غير امور مربوط به خودش مسلط نكن، چون زن يك دسته گل است نه يك مدير و بيش از امور مربوط به خودش به او اختیار نده و به او رو نده كه طمع کند براى ديگرى شفاعت كند.

امام(ع) در این چند جمله مؤکدا به امام حسن(ع) سفارش می‌کند که زن را در حدود خود نگه دارد و به او اجازه ندهد که از حد خود و از امور پیرامونی شخص خود تجاوز کند. و با او مشورت نکند و به نظر و رای او اعتماد نکند و به طور کلی از هر گونه ارتباط او با مرد دیگر جلوگیری نماید که حتی هیچ کسی غیر او را نشناسد. واضح است که این گونه سفارشات در باره زن حکایت از دیدگاه خاصی نسبت به او دارد که خالی از تحقیر نیست. بلکه در عصر حاضر غیر قابل تحمل و خشونت و بدبینانه به حساب می‌آید.

هر چند که امام(ع) با تکیه و استناد به حکم حجاب به این دستورات پرداخته یعنی اینهارا به عنوان احکام و آداب اسلامی و در راستای اجرای دستورات دینی بیان فرموده ولی از بعد دیگر به برداشت خاص خود و نظر و سلیقه خود در این امر پرداخته. یعنی هم بعد دینی دارد و هم بعد نظر و رای شخصی.

۴- در بخش حکمت‌های نهج البلاغه هم چند جمله از امام(ع) در باره زن نقل شده از جمله در حکمت شماره۶۱ آمده : الْمَرْأَةُ عَقْرَبٌ حُلْوَةُ اللَّسْبَةِ زن عقربى است كه نيشش شيرين است. و در حکمت شماره ۱۲۴آمده: غَيْرَةُ الْمَرْأَةِ كُفْرٌ، وَ غَيْرَةُ الرَّجُلِ إِيمانٌ. غيرت زن نسبت به شوهر كفر است و غيرت شوهر نسبت به زن ايمان. و در حکمت شماره ۲۳۸ آمده. الْمَرْأَةُ شَرٌّ كُلُّها، وَ شَرُّ ما فِيها أَنَّهُ لابُدَّ مِنْها زن تمامش شر است و بدترين شر او اين است كه چار‌ه ای جز او نيست.

در ارتباط با بیانات امام(ع) در باره زن به چند نکته به طور مختصر اشاره می‌شود:

۱- با توجه به شرائط اجتماعی و خانوادگی و اقتصادی و فرهنگی آن زمان که تقریبا تمام وقت اکثر زن‌ها به استثنای آنهائی که خدمت کار داشته‌اند، صرف خانه داری و بچه داری می شده که باید با آسیا دستی گندم را آرد کنند و خمیر کنند و هیزم جمع کنند و آتش روشن کنند و نان پزند و همین طور برای تهیه سایر غذاها آن همه وقت صرف کنند و زحمت بکشند و برای شستشو آب از چاه بکشند. و با توجه به اینکه عمده اشتغالات و امور مورد ابتلای آنها در ارتباط با مسائل عاطفی بوده، و هیچ گونه تجربه و ممارستی با مسائل اجتماعی و اقتصادی نداشته اند، و همه این امور به طور انحصاری در حوزه مردان بوده؛رای و نظر و برخورد امام(ع) نسبت به زن تقریبا مطابق با مقتضیات و واقعیات و شرائط جامعه بوده و حتی برخورد عمر نسبت به زن سخت‌تر و جدی‌تر از برخورد او بوده و به همین دلیل بوده که از حج تمتع، که حاجّ در بین عمره و حجّ بتواند از احرام بیرون آید و با زن ارتباط برقرار نماید و ازدواج موقت جلوگیری کرده است. با اینکه آن طور که از سیره حضرت رسول(ص) برداشت شده برخورد آن حضرت نسبت به زن ملایم تر از برخورد اینها بوده. و این مطلب نشانگر این است که بعضی از این برخوردها در اثر جدیت و سخت گیری بیش از حد برای اجرای احکام اسلام به وجود آمده که تا آن اندازه مورد نظر حضرت رسول(ص) نبوده. به عبارت دیگر فرهنگ خشن جامعه در نحوه اجرای احکام مربوط به زن در استنباط و اجتهاد اشخاص اثر گذاشته و باعث خشکی و خشونت نظرات و فتاوای آنها در احکام مربوط به زن شده است.

۲- با توجه به شرائط اجتماعی و فرهنگی عصر حاضر که تقریبا هیچ جیزی سر جای خود نمانده، نه در خانه داری و بچه داری و نه در نظافت و پخت و پز و نه در تهیه آب و هیزم و نان و نه سایر کارها. و با توجه به اینکه اکثر زن‌ها در این زمان در سواد و معلومات و اطلاعات کمتر از مردها نیستند و با توجه به اینکه تعداد قابل توجهی از آنها در مقام کار و کسب تجربه هم کمبودی ندارند، و با توجه به اینکه ارتباطات و فرهنگ جهانی شده و سطح توقعات زن‌ها به طوری بالا رفته و جهانی شده که به هیچ و به هیچ راهی قابل کنترل نیست و ما جبرا و قهرا زیر همین سلطه همین وضع قرار داریم و هیچ راهی برای کنار کشیدن از این وضعیت نداریم؛ با توجه به این جهات، اصرار و فشار برای گریز از این شرائط و نگه داشتن زن در شرائط سابق هیچ نتیجه‌ای جز ایجاد نفرت نسبت به اسلام در پی نخواهد داشت. بنا بر این عاقلانه تر و عملی تر از هر چیزی این است که ما قیّم گونه با مردم برخورد نکنیم و بیشتر از این بر حفظ وضع گذشته اصرار نورزیم و مردم را به حال خود واگذاریم که به تشخیص خود عمل کنند و مسئولیت خود و فرزندان خود را خود به عهده بگیرند.

۳- امامان در عین حال که ادامه دهندگان خط نبوت‌اند و برنامه از پیش تعیین شده را تبلیغ می‌نمایند و به اجرا می‌گذارند، در عین حال ممکن است بر حسب طبع خاص خود دارای سلیقه و نظرات متفاوتی هم باشند. و این منافاتی با مقام امامت آنها ندارد. پیغمبران نیز ممکن است بر حسب خصوصیات فردی و قومی خود دارای تفاوت‌هائی باشند.

انشاء الله در مقاله دیگری به طرح و شرح بیشتر این مطلب می‌پردازیم

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این فیلد را پر کنید
این فیلد را پر کنید
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.
برای ادامه، شما باید با قوانین موافقت کنید

آخرین مطالب

فهرست